Heeft u een pijnlijke zwelling onder uw kaak die vooral ontstaat tijdens het eten? Dan is de kans groot dat er sprake is van een speekselsteen. Hoewel veel mensen nog nooit van een speekselsteen hebben gehoord, is het een relatief veelvoorkomende aandoening die zonder behandeling kan leiden tot een pijnlijke ontsteking van de speekselklier.
In onze praktijk voor Mond-, Kaak- en Aangezichtschirurgie (MKA-chirurgie) zien we regelmatig patiënten met deze klachten. Een recente casus laat zien waarom een goede diagnose zo belangrijk is.
Een patiënt met een steeds grotere zwelling
Onlangs meldde zich een patiënt met een pijnlijke zwelling onder de linker onderkaak. De klachten waren aanvankelijk vooral merkbaar tijdens de maaltijden. Enkele dagen later werd de zwelling groter en ontstond ook een zwelling in de mondbodem. Daarnaast kwam er pus uit de afvoergang van de speekselklier. Dat is een duidelijk teken dat de afvoer geblokkeerd is geraakt en dat er een ontsteking is ontstaan.
Met behulp van een 3D-röntgenscan, Cone Beam CT-scan (CBCT), onderzochten we de onderkaak en mondbodem. Daarbij bleek dat er niet één, maar twee speekselstenen aanwezig waren. Dankzij deze uitgebreide beeldvorming konden beide stenen worden opgespoord en kon de behandeling hierop worden afgestemd.
Wat is een speekselsteen?
Een speekselsteen (ook wel sialoliet genoemd) is een verkalking die ontstaat in een speekselklier of, veel vaker, in de afvoergang van een speekselklier. De steen bestaat voornamelijk uit calciumzouten die zich langzaam afzetten rondom kleine deeltjes in het speeksel. In de loop van maanden of jaren kan zo een steen ontstaan die de afvoer van speeksel belemmert.
Ongeveer 80 tot 90% van alle speekselstenen ontstaat in de onderkaakspeekselklier. Dat is niet toevallig. Het speeksel uit deze klier is relatief dik en bevat meer calcium. Bovendien loopt de afvoergang omhoog naar de mond, waardoor het speeksel tegen de zwaartekracht in moet worden afgevoerd. Hierdoor ontstaat gemakkelijker een verstopping.
Welke klachten geeft een speekselsteen?
De meest voorkomende klachten zijn:
- een zwelling onder de kaak of voor het oor;
- pijn tijdens of vlak vóór het eten;
- een gespannen gevoel in de speekselklier;
- klachten die na de maaltijd weer langzaam afnemen.
Tijdens het eten produceren de speekselklieren extra speeksel. Wanneer de afvoergang wordt afgesloten door een steen, kan dit speeksel niet weg. Hierdoor ontstaat druk in de klier, wat pijn en zwelling veroorzaakt.
Wanneer de verstopping blijft bestaan, kan de speekselklier ontstoken raken. Dan kunnen de klachten ernstiger worden:
- een blijvende zwelling;
- roodheid en warmte;
- pus uit de afvoergang;
- een vieze smaak in de mond;
- koorts en algehele ziekteverschijnselen.
Waarom goede diagnostiek essentieel is
Bij veel patiënten wordt gedacht dat er slechts één speekselsteen aanwezig is. In werkelijkheid kunnen meerdere stenen tegelijk voorkomen. Wanneer alleen de meest zichtbare steen wordt verwijderd, kan een tweede steen achterblijven en opnieuw klachten veroorzaken.
Daarom maken wij bij een verdenking op een speekselsteen vaak gebruik van een CBCT-scan. Deze driedimensionale beeldvorming geeft een zicht over de ligging van eventuele stenen. Hierdoor kunnen we vooraf bepalen welke behandeling het meest geschikt is en voorkomen we dat stenen over het hoofd worden gezien.
De hierboven beschreven patiënt is daar een goed voorbeeld van. Zonder verdere diagnostiek was de tweede steen mogelijk niet ontdekt en zouden de klachten na de eerste behandeling mogelijk zijn teruggekeerd.
Hoe wordt een speekselsteen behandeld?
De behandeling hangt af van de grootte en de plaats van de steen.
Kleine stenen kunnen soms spontaan naar buiten komen. Het stimuleren van de speekselproductie, voldoende drinken en massage van de speekselklier kunnen daarbij helpen. Wanneer een steen blijft vastzitten of een ontsteking veroorzaakt, is een behandeling door een MKA-chirurg nodig.
Afhankelijk van de situatie kan gekozen worden voor:
- verwijdering van de steen via een kleine ingreep in de mond;
- een endoscopische behandeling (sialendoscopie);
- in uitzonderlijke gevallen verwijdering van de speekselklier wanneer sprake is van ernstige of steeds terugkerende ontstekingen en andere behandelingen niet mogelijk zijn.
Wanneer moet u een arts raadplegen?
Heeft u een zwelling onder de kaak die telkens terugkomt tijdens het eten? Of heeft u een pijnlijke zwelling die niet meer verdwijnt, eventueel met koorts of pus uit de mond? Wacht u dan niet te lang met het laten beoordelen van uw klachten en neemt u contact op met uw huisarts of tandarts. Indien nodig kan deze u verwijzen naar een MKA-chirurg voor verder onderzoek en behandeling.
Een tijdige diagnose voorkomt vaak dat een eenvoudige verstopping uitgroeit tot een uitgebreide ontsteking van de speekselklier.

